Trong dòng chảy lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, quê hương Hoành Sơn tự hào là nơi sinh thành và nuôi dưỡng nhiều nhân tài, trong đó có Tiến sĩ Lê Quảng Ý (1453 - 1526) - danh nhân khoa bảng tiêu biểu, người đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử và truyền thống hiếu học của quê hương.

Năm 2026 đánh dấu tròn 500 năm ngày mất của Tiến sĩ Lê Quảng Ý (1453 - 1526) - người con ưu tú của quê hương Hà Tĩnh, nhà khoa bảng lỗi lạc dưới triều Hậu Lê, người đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc bằng tài năng, đức độ và tinh thần tận trung với nước, tận hiếu với dân.

Sinh ra trong một gia đình nghèo tại làng Thần Đầu, phủ Hà Hoa, nay thuộc phường Hoành Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, tuổi thơ của Tiến sĩ Lê Quảng Ý và người anh ruột là Tiến sĩ Lê Quảng Chí gắn liền với những năm tháng cơ cực. Gia cảnh khó khăn đến mức hai anh em phải đi ở nhờ cho gia đình giàu có để kiếm kế sinh nhai. Thế nhưng, nghèo khó không thể ngăn cản khát vọng học tập. Ban ngày lao động vất vả, ban đêm hai ông tranh thủ học hành dưới ánh đèn dầu leo lắt với quyết tâm thay đổi số phận bằng con đường khoa cử.

Từ ý chí phi thường ấy, hai anh em đã trở thành niềm tự hào của quê hương khi cùng đỗ đại khoa dưới triều Lê sơ. Nếu như người anh là Tiến sĩ Lê Quảng Chí đỗ Tiến sĩ khoa Mậu Tuất năm 1478 thì người em Lê Quảng Ý tiếp tục làm rạng danh dòng họ khi đỗ Tiến sĩ khoa Kỷ Mùi năm Cảnh Thống thứ hai (1499) dưới triều vua Lê Hiến Tông.

Đỗ đạt cao nhưng không chọn cuộc sống an nhàn, Tiến sĩ Lê Quảng Ý đem tài năng và tâm huyết cống hiến cho đất nước. Ông được bổ dụng vào Viện Hàn lâm với chức Thị thư, được giao nhiều trọng trách trong triều đình. Với kiến thức uyên bác, bản lĩnh chính trị vững vàng và tài thao lược, ông nhiều lần được giao tham gia các công việc hệ trọng của quốc gia. Sử sách ghi nhận ông là người văn võ kiêm toàn, cương nghị, thông minh, được các bậc minh quân triều Lê đặc biệt tin cậy và trọng dụng.

Điều làm nên giá trị trường tồn của Tiến sĩ Lê Quảng Ý không chỉ nằm ở công danh hay chức tước mà còn ở nhân cách của một nhà nho chân chính. Trong suốt cuộc đời làm quan, ông luôn đặt lợi ích của quốc gia, dân tộc lên trên hết; giữ vững khí tiết của người trí thức yêu nước; lấy việc phụng sự nhân dân làm lẽ sống. Đó cũng chính là những giá trị cốt lõi đã giúp tên tuổi ông sống mãi trong lòng hậu thế.

Cùng với người anh là Tiến sĩ Lê Quảng Chí, ông còn để lại nhiều giá trị văn học quý giá. Các tác phẩm của hai ông được hậu thế đánh giá cao bởi tư tưởng nhân văn sâu sắc, lời văn trong sáng, ý thơ giàu cảm xúc và phản ánh khát vọng phụng sự đất nước của tầng lớp trí thức đương thời. Những di sản ấy đã góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hóa, văn học dân tộc.

Trải qua hơn năm thế kỷ, tên tuổi Tiến sĩ Lê Quảng Ý vẫn được các thế hệ người dân Hà Tĩnh nói chung và phường Hoành Sơn nói riêng thành kính tưởng nhớ. Khu di tích Đền thờ và mộ Lê Quảng Chí - Lê Quảng Ý được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia từ năm 1996 không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị lịch sử quý báu mà còn là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Ngày nay, trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, tấm gương hiếu học, nghị lực vượt khó, tinh thần cống hiến của Tiến sĩ Lê Quảng Ý vẫn vẹn nguyên giá trị thời đại. Đó là lời nhắc nhở mỗi cán bộ, đảng viên và Nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, phải không ngừng học tập, rèn luyện đạo đức, nuôi dưỡng khát vọng vươn lên và tinh thần trách nhiệm đối với quê hương, đất nước.

Kỷ niệm 500 năm ngày mất của Tiến sĩ Lê Quảng Ý (1526 - 2026) không chỉ là dịp để tri ân công lao của một bậc tiền nhân mà còn là cơ hội để khơi dậy niềm tự hào dân tộc, phát huy truyền thống hiếu học, trọng nhân tài của quê hương Hà Tĩnh. Từ ánh sáng của những giá trị mà ông để lại, các thế hệ hôm nay có thêm động lực để viết tiếp những trang sử vẻ vang, xây dựng quê hương Hoành Sơn ngày càng giàu đẹp, văn minh, xứng đáng với truyền thống của vùng đất địa linh nhân kiệt.

Để tưởng nhớ và tri ân công lao to lớn của Tiến sĩ Lê Quảng Ý đối với quê hương, đất nước; đồng thời tiếp tục lan tỏa những giá trị tốt đẹp về truyền thống hiếu học, ý chí vượt khó và tinh thần phụng sự mà ông để lại cho hậu thế, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân phường Hoành Sơn sẽ long trọng tổ chức Lễ giỗ lần thứ 500 năm Ngày mất Tiến sĩ Lê Quảng Ý. Đây không chỉ là dịp để các thế hệ hôm nay bày tỏ lòng thành kính đối với bậc tiền nhân mà còn là cơ hội để giáo dục truyền thống, khơi dậy niềm tự hào quê hương, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử của địa phương.

* Thời gian: Lễ giỗ lần thứ 500 năm Ngày mất Tiến sĩ Lê Quảng Ý được tổ chức từ ngày 11, 12 và 15/7/2026 (tức ngày 27, 28 tháng 5 và ngày 02 tháng 6 năm Bính Ngọ). 

* Địa điểm: tại Khu di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia Đền thờ và mộ Lê Quảng Ý – Lê Quảng Chí (tổ dân phố Hồng Sơn, phường Hoành Sơn). 

Trong khuôn khổ lễ giỗ sẽ diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao và các nghi lễ truyền thống trang nghiêm, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, góp phần gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của quê hương, dân tộc.

Năm trăm năm đã đi qua, nhưng tên tuổi và sự nghiệp của Tiến sĩ Lê Quảng Ý vẫn tỏa sáng như một biểu tượng đẹp của trí tuệ, nhân cách và lòng yêu nước. Đó là di sản tinh thần vô giá mà các thế hệ hôm nay và mai sau cần gìn giữ, phát huy và tiếp nối.