Cách đây 96 năm, trên quê hương Nghệ An – Hà Tĩnh, phong trào cách mạng 1930–1931 đã diễn ra với khí thế mạnh mẽ, rộng khắp, mà đỉnh cao là Xô viết Nghệ Tĩnh. Đây là một trong những sự kiện tiêu biểu của lịch sử cách mạng Việt Nam, thể hiện sâu sắc tinh thần yêu nước, ý chí đấu tranh kiên cường của nhân dân và vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Những bài học, giá trị và tinh thần của phong trào vẫn còn nguyên ý nghĩa trong sự nghiệp xây dựng và phát triển quê hương, đất nước hôm nay.

Từ truyền thống yêu nước đến cao trào cách mạng

Những năm cuối thập niên 1920, xã hội Việt Nam chịu sự áp bức nặng nề của chế độ thực dân và phong kiến. Chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp làm cho đời sống của nhân dân, đặc biệt là công nhân và nông dân, ngày càng khó khăn. Người lao động phải chịu nhiều tầng áp bức, bóc lột; nạn sưu cao, thuế nặng, địa tô và sự hà khắc của bộ máy cai trị khiến đời sống nhân dân vô cùng cực khổ.

Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 - 1933 tiếp tục tác động mạnh đến Việt Nam. Sản xuất đình đốn, giá nông sản giảm, việc làm khan hiếm, đời sống của người lao động vốn khó khăn lại càng thêm bế tắc. Những mâu thuẫn giữa nhân dân Việt Nam với chế độ thực dân và giữa người lao động với chế độ phong kiến ngày càng gay gắt.

Trong bối cảnh đó, Nghệ An và Hà Tĩnh có những điều kiện đặc biệt để phong trào cách mạng phát triển. Đây là vùng đất giàu truyền thống yêu nước, nơi từng ghi dấu nhiều cuộc đấu tranh chống ngoại xâm. Từ phong trào Cần Vương với những nhà yêu nước tiêu biểu như Phan Đình Phùng, Cao Thắng đến các phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX, tinh thần bất khuất đã trở thành một truyền thống sâu đậm trong nhân dân.

Sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam đầu năm 1930 đã tạo bước chuyển quan trọng đối với phong trào cách mạng. Chủ nghĩa Mác - Lênin được truyền bá ngày càng sâu rộng, các tổ chức Đảng được xây dựng và củng cố, đưa phong trào đấu tranh của quần chúng từng bước phát triển theo hướng có tổ chức và mục tiêu chính trị rõ ràng.

Sức mạnh của công nhân và nông dân được tập hợp

Ngay từ những tháng đầu năm 1930, nhiều cuộc đấu tranh của công nhân và nông dân đã diễn ra tại Nghệ An, Hà Tĩnh. Ngày Quốc tế Lao động 1/5/1930 trở thành một dấu mốc quan trọng khi công nhân, nông dân ở khu vực Vinh - Bến Thủy và các vùng phụ cận tổ chức mít tinh, biểu tình, đưa ra những yêu sách gắn với quyền lợi của người lao động và các mục tiêu chính trị của phong trào cách mạng.

Sau đó, phong trào tiếp tục lan rộng. Công nhân tại các nhà máy, cơ sở sản xuất ở Vinh - Bến Thủy tổ chức bãi công; nông dân ở nhiều huyện như Thanh Chương, Nam Đàn, Anh Sơn, Nghi Lộc, Diễn Châu, Đô Lương… tiến hành biểu tình, đấu tranh chống sưu thuế, chống áp bức, đòi quyền lợi về kinh tế và đời sống.

Điểm nổi bật của cao trào là sự gắn bó ngày càng chặt chẽ giữa công nhân và nông dân. Công nhân Vinh - Bến Thủy phần lớn xuất thân từ nông dân lao động nên có mối liên hệ mật thiết với nông thôn. Trong khi đó, nông dân là lực lượng đông đảo, có sức mạnh quần chúng rộng lớn. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, hai lực lượng này từng bước phối hợp, hỗ trợ lẫn nhau, tạo nên sức mạnh mới cho phong trào.

Từ những yêu sách ban đầu về đời sống, tiền lương, thuế khóa, phong trào từng bước chuyển sang đấu tranh chính trị, trực tiếp thách thức bộ máy cai trị của thực dân và phong kiến.

Tháng 9/1930 - cao trào cách mạng đạt tới đỉnh điểm

Bước sang tháng 9/1930, phong trào cách mạng ở Nghệ An và Hà Tĩnh phát triển mạnh mẽ. Tại nhiều địa phương, hàng nghìn, hàng vạn nông dân tham gia biểu tình. Bộ máy chính quyền thực dân - phong kiến ở một số vùng nông thôn bị tê liệt; các tổ chức cách mạng đứng ra tập hợp nhân dân, tổ chức lực lượng và giải quyết một số vấn đề của đời sống cộng đồng.

Tại một số địa phương, những hình thức chính quyền cách mạng sơ khai được hình thành. Các tổ chức như Nông hội đỏ, Công hội, Đoàn Thanh niên và các đội Tự vệ đỏ được củng cố, trở thành lực lượng quan trọng trong việc tổ chức và bảo vệ phong trào.

Ngày 12/9/1930, tại Hưng Nguyên, đông đảo nông dân tổ chức cuộc biểu tình lớn. Cuộc biểu tình bị thực dân Pháp đàn áp đẫm máu. Nhiều người dân đã hy sinh, bị thương; nhà cửa, làng xóm bị tàn phá. Sự kiện Hưng Nguyên trở thành biểu tượng tiêu biểu của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh. Những mất mát, hy sinh không thể khuất phục ý chí đấu tranh của nhân dân mà càng làm nổi bật tinh thần kiên cường, bất khuất của những người đã đứng lên vì độc lập, tự do và quyền sống.

Ngày 12/9 sau này được ghi dấu là Ngày Xô viết Nghệ Tĩnh, trở thành một mốc son trong lịch sử cách mạng Việt Nam và là niềm tự hào của nhân dân Nghệ An, Hà Tĩnh.

Những dấu ấn của chính quyền cách mạng ở cơ sở

Một trong những nét đặc biệt của phong trào 1930 - 1931 là tại một số địa phương, khi bộ máy chính quyền cũ bị tê liệt, các tổ chức cách mạng đã từng bước đảm nhận việc tổ chức đời sống xã hội. Đây là tiền đề hình thành những hình thức chính quyền cách mạng sơ khai mà lịch sử gọi là “Xô viết”.

Hoạt động của các Xô viết tập trung vào những vấn đề thiết thực đối với nhân dân. Một số nơi tiến hành đấu tranh chống sưu thuế, giảm tô, xóa hoặc giảm các khoản nợ; tổ chức sản xuất, giữ gìn an ninh trật tự; mở lớp học chữ Quốc ngữ; vận động thực hiện đời sống mới, bài trừ các hủ tục lạc hậu.

Các tổ chức quần chúng được xây dựng và củng cố, tạo nên mạng lưới hoạt động cách mạng rộng khắp. Đội Tự vệ đỏ được thành lập ở nhiều nơi nhằm bảo vệ cơ sở và phong trào.

Những hoạt động đó tuy còn ở trình độ sơ khai và diễn ra trong điều kiện hết sức khó khăn, nhưng đã phản ánh một bước phát triển quan trọng của cách mạng Việt Nam: quần chúng nhân dân không chỉ là lực lượng tham gia đấu tranh mà còn từng bước trực tiếp tham gia tổ chức và quản lý đời sống cộng đồng.

Cuộc đấu tranh khốc liệt và những hy sinh to lớn

Trước sự phát triển của phong trào, thực dân Pháp tăng cường đàn áp. Từ cuối năm 1930 sang năm 1931, các cuộc càn quét, bắt bớ và khủng bố diễn ra trên diện rộng. Nhiều cán bộ, đảng viên và quần chúng cách mạng bị bắt, tù đày; nhiều cơ sở Đảng và tổ chức quần chúng bị phá vỡ.

Trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, nhiều cán bộ, đảng viên và quần chúng vẫn kiên cường bám địa bàn, duy trì cơ sở, khôi phục tổ chức và tiếp tục hoạt động. Không ít người đã hy sinh, bị tù đày, nhưng tinh thần cách mạng vẫn được giữ vững.

Đến năm 1931, do sự đàn áp quyết liệt của thực dân Pháp, cùng những hạn chế về lực lượng, điều kiện và kinh nghiệm tổ chức, phong trào dần bước vào thoái trào. Các Xô viết lần lượt bị phá vỡ, nhiều cơ sở cách mạng bị tổn thất nghiêm trọng.

Tuy nhiên, sự kết thúc của phong trào về mặt hình thức không đồng nghĩa với việc những giá trị mà phong trào tạo dựng bị mất đi. Trái lại, thực tiễn Xô viết Nghệ Tĩnh đã cung cấp những kinh nghiệm vô cùng quý báu cho cách mạng Việt Nam trong những chặng đường tiếp theo.

Cuộc “tổng diễn tập” quan trọng của cách mạng Việt Nam

Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930 - 1931 có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử cách mạng Việt Nam.

Trước hết, phong trào khẳng định sức mạnh to lớn của quần chúng nhân dân khi được tập hợp và tổ chức dưới sự lãnh đạo của Đảng. Sự phối hợp giữa phong trào công nhân và phong trào nông dân đã tạo nên một lực lượng cách mạng rộng lớn, đặt nền tảng quan trọng cho việc xây dựng khối liên minh công – nông.

Phong trào cũng là môi trường thực tiễn để đội ngũ cán bộ, đảng viên được rèn luyện, trưởng thành. Qua đấu tranh, nhiều kinh nghiệm về xây dựng tổ chức Đảng, vận động quần chúng, xây dựng cơ sở chính trị, tổ chức lực lượng và lãnh đạo phong trào được tích lũy.

Đặc biệt, thực tiễn Xô viết Nghệ Tĩnh cho thấy khả năng tổ chức và phát huy quyền làm chủ của nhân dân ngay từ cơ sở. Những kinh nghiệm đó trở thành một phần quan trọng trong quá trình chuẩn bị lực lượng cho các cao trào cách mạng tiếp theo.

Với những giá trị ấy, phong trào 1930–1931 được lịch sử cách mạng Việt Nam đánh giá là cuộc tổng diễn tập đầu tiên, chuẩn bị về chính trị, tổ chức, cán bộ và thực tiễn đấu tranh cho thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Giá trị của Xô viết Nghệ Tĩnh đối với hôm nay

96 năm đã trôi qua kể từ mùa thu lịch sử năm 1930. Những địa danh từng ghi dấu phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh hôm nay đã có nhiều đổi thay. Quê hương Nghệ An, Hà Tĩnh đang từng bước phát triển, đời sống nhân dân ngày càng được nâng lên.

Song những giá trị tinh thần mà thế hệ đi trước để lại vẫn luôn có ý nghĩa.

Đó là lòng yêu nước, ý chí tự lực, tự cường; là tinh thần đoàn kết, sự gắn bó mật thiết giữa Đảng với nhân dân; là niềm tin và khát vọng xây dựng một cuộc sống tốt đẹp hơn. Đó cũng là bài học về việc phát huy sức mạnh của nhân dân, chăm lo đời sống nhân dân và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Phát huy truyền thống Xô viết Nghệ Tĩnh trong giai đoạn hiện nay không chỉ là trân trọng, gìn giữ những giá trị của quá khứ, mà quan trọng hơn là biến truyền thống ấy thành động lực trong công cuộc xây dựng quê hương, phát triển kinh tế xã - hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh, xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân.

Xô viết Nghệ Tĩnh 1930 - 1931 mãi là một dấu son trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Những người dân bình dị năm xưa đã viết nên một trang sử bằng lòng yêu nước, ý chí kiên cường và sự hy sinh cao cả. Tinh thần ấy đã góp phần tạo nên sức mạnh để cách mạng Việt Nam vượt qua những thử thách khắc nghiệt, tiến tới Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và những thắng lợi to lớn của dân tộc trong các giai đoạn tiếp theo.

Thời gian có thể làm đổi thay diện mạo quê hương, nhưng không thể làm phai mờ ký ức về một mùa thu cách mạng. Xô viết Nghệ Tĩnh vẫn là biểu tượng của ý chí quật cường, của sức mạnh nhân dân và là nguồn mạch truyền thống quý báu được các thế hệ hôm nay tiếp tục kế thừa, phát huy.